ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީއަކީ ރައްޔިތުންގެ އަސާސީ ޙައްޤުތަކާއި މިނިވަންކަން ޙިމާޔަތްކުރުމަށްޓަކައި ހަރުދަނާ އަދި ޝާމިލު އޮނިގަނޑެއް އެކަށައަޅައިދޭ މައިގަނޑު ޤާނޫނެވެ. މި ޙައްޤުތަކަކީ ދިވެހި މުޖުތަމަޢުގައި އިންސާނީ ކަރާމާތާއި، ހަމަހަމަކަމާއި، ޢަދާލަތުގެ އިތުރުން ޤާނޫނުގެ ވެރިކަން ޤާއިމުކުރުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ކަންކަމެވެ. ޤާނޫނުއަސާސީން މަދަނީ، ސިޔާސީ، އިޖުތިމާޢީ އަދި އިޤްތިޞާދީ ގިނަ ޙައްޤުތަކެއް ކަށަވަރުކޮށްދޭއިރު، ޚާއްޞަ ޙާލަތްތަކުގައި ޤާނޫނީ ހަމަތަކުގެ މަތިން އެފަދަ ޙައްޤުތައް ހިފެހެއްޓިދާނެ މިންގަނޑުތައްވެސް ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

ކަށަވަރުކޮށްދޭ އަސާސީ ޙައްޤުތައް

2008 ވަނަ އަހަރު ތަސްދީޤުކުރެވުނު ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދެވަނަ ބާބަކީ އަސާސީ ޙައްޤުތަކާއި މިނިވަންކަމުގެ މައްޗަށް އެކުލެވިގެންވާ ބާބެވެ. މި ބާބުގައި ދިރިހުރުމުގެ ޙައްޤާއި، ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ހައްޔަރުނުކުރުމާއި ބަންދުނުކުރުމުގެ މިނިވަންކަމާއި، ޤާނޫނުގެ ކުރިމަތީގައި ހަމަހަމަވުމުގެ ޙައްޤާއި، ޚިޔާލުފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަމާއި، ސުލްޙަވެރިކަމާއެކު އެއްވެއުޅުމާއި ޖަމްޢިއްޔާ ހެދުމުގެ މިނިވަންކަމުގެ އިތުރުން، އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް ދަތުރުފަތުރުކޮށް އުޅުމުގެ މިނިވަންކަން ލިބިދެއެވެ. މީގެއިތުރުން، އަމިއްލަ ފުރާނައާއި މުދަލުގެ ޙުރުމަތް ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ޙައްޤާއި، ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމުގެ ޙައްޤު ކަށަވަރުކޮށްދެމުން، އެއްވެސް ތަފާތުކުރުމެއްނެތި އެންމެހައި ފަރާތްތަކަށް ޤާނޫނީ ޙިމާޔަތާއި އެހީތެރިކަން ހަމަހަމަކަމާއެކު ލިބިދިނުމަށް ލާޒިމުކުރެއެވެ.

ޤާނޫނުގެ ކުރިމަތީގައި ހަމަހަމަވުން

މި ނިޒާމުގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް އަސާސަކީ ޤާނޫނުގެ ކުރިމަތީގައި އެންމެން ހަމަހަމަވުމުގެ އުޞޫލެވެ. ޤާނޫނުއަސާސީގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ގޮތުގައި، ޤާނޫނުގެ ކުރިމަތީގައާއި ޤާނޫނުގެ ރައްކާތެރިކަން ލިބިގަތުމުގައި އެންމެހައި މީހުންނަކީ ހަމަހަމަ ބައެކެވެ. އަދި އެއްވެސް ސަބަބަކާ ހުރެ ތަފާތުކުރުން ޞަރީޙަކޮށް މަނާކުރެއެވެ. މިއިން ކޮންމެ މީހަކަށްމެ ޤާނޫނީ ޙިމާޔަތް ކަށަވަރުކޮށްދޭއިރު، ދައުލަތުގެ އެންމެހައި މުއައްސަސާތަކުން އެ ފަރާތްތަކުގެ ބާރުތައް ބޭނުންކުރަންވާނީ އިންޞާފުވެރިކަމާއި ޢަދުލުވެރިކަމާއެކުގައެވެ.

ޚިޔާލުފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަމާއި އޭގެ އިންތައް

ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ޚިޔާލުފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަން ފުރިހަމައަށް ޙިމާޔަތްކޮށްދެއެވެ. މިއީ ވަކިވަކި ފަރުދުންނަށް އެމީހުންގެ ޚިޔާލާއި ފިކުރު މިނިވަންކަމާއެކު ހާމަކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ފަހިކޮށްދޭ، ދީމުޤްރާޠީ މުޖުތަމަޢެއްގެ މައިގަނޑު އެއް ބަހާއެވެ. ނަމަވެސް، ޤާނޫނުއަސާސީގައިވާ ގޮތުގެ މަތިން މި ޙައްޤުތަކަކީ އެއްވެސް އިމެއްނެތި ބޭނުންކުރެވޭނެ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. އެގޮތުން މާތްވެގެންވާ އިސްލާމްދީނުގެ އަޞްލުތަކާއި، ޤައުމީ ސަލާމަތާއި، ޢާންމު މަޞްލަޙަތާއި، އަދި އެހެން މީހުންގެ ޙައްޤުތަކާއި އަބުރު ރައްކާތެރިކުރުމަށްޓަކައި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެ މަތިން ހިފެހެއްޓުންތައް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. އެހެންކަމުން، ޚިޔާލުފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަން ތަންފީޛުކުރުމުގައި، ޤާނޫނުއަސާސީން ރައްކާތެރިކޮށްދޭ އެހެނިހެން މުހިންމު މަޞްލަޙަތުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ހަމަހަމަ މިންގަނޑެއް ހިފަހައްޓަންޖެހެއެވެ.

ޢަދުލުއިންޞާފުގެ ނިޒާމާއި ޙައްޤުތައް ޙިމާޔަތްކުރުން

މީގެ އިތުރުން ލިބިދޭ އެންމެ މުހިންމު އެއް ރައްކާތެރިކަމަކީ، އިންޞާފުވެރި އަދި މިނިވަން ޢަދުލުއިންޞާފުގެ ނިޒާމެއް ލިބުމުގެ ޙައްޤެވެ. މިގޮތުން، ހައްޔަރުކުރެވޭ ނުވަތަ ބަންދުކުރެވޭ މީހުންގެ ޙައްޤުތަކާއި، ކުށުގެ ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތްތަކުގެ ޙައްޤުތައް ޤާނޫނުއަސާސީން ވަނީ ކަށަވަރުކޮށްދީފައެވެ. މި އުޞޫލުތަކުގެ މައިގަނޑު މަޤްޞަދަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ހިންގޭ އަނިޔާވެރި ޢަމަލުތައް ހުއްޓުވައި، ޖިނާއީ ޢަދުލުގެ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން ކޮންމެ ފަރުދަކަށްމެ ޤާނޫނީ އިޖުރާއަތްތަކާ އެއްގޮތަށް އިންޞާފު ލިބެމުންދާކަން ކަށަވަރުކުރުމެވެ. ހަމައެއާއެކު،ފަނޑިޔާރުގޭގެ މިނިވަންކަން ޤާނޫނުއަސާސީން ޙިމާޔަތްކޮށްދީފައިވާތީ، ދައުލަތުގެ ބާރުތަކުން ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ހިންގާ ޢަމަލުތަކުން ރައްޔިތުން ރައްކާތެރިކުރުމުގައި ކޯޓުތަކުން މުހިންމު ފާރަވެރިއެއްގެ ދައުރު އަދާކުރެއެވެ.

މުއައްސަސާވީ ބާރާއި ހިއުމަން ރައިޓްސް ކޮމިޝަން

އިންސާނީ ޙައްޤުތައް ކުރިއަރުވައި އެ ޙައްޤުތައް ޙިމާޔަތްކުރުމުގެ މަތިވެރި މަސްއޫލިއްޔަތު އަދާކުރުމަށްޓަކައި، މިނިވަން މުއައްސަސާއެއްގެ ގޮތުގައި ހިއުމަން ރައިޓްސް ކޮމިޝަން އޮފް ދަ މޯލްޑިވްސް (HRCM) އުފެއްދުމުގެ ބާރުވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީން ވަނީ ތަނަވަސްކޮށްދީފައެވެ. މި ކޮމިޝަނަށް އިންސާނީ ޙައްޤުތަކަށް އަރައިގަންނަ މައްސަލަތައް ތަޙުޤީޤުކުރުމާއި، މުޖުތަމަޢު ހޭލުންތެރިކުރުވުމުގެ ޕްރޮގްރާމްތައް ހިންގުމުގެ އިތުރުން، ކަމާބެހޭ މުއައްސަސާތަކަށް އިރުޝާދާއި ލަފާދިނުމުގެ ފުރިހަމަ ޤާނޫނީ އިޚްތިޔާރު ލިބިގެންވެއެވެ. މިފަދަ މުއައްސަސާއެއް ޤާއިމުވެފައި އޮތުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީން ލިބިދޭ ޙައްޤުތައް ޙިމާޔަތްކުރުމަށް އެޅިގެންދާ ވަރުގަދަ މުއައްސަސާވީ ބާރެކެވެ.

ތަންފީޛުކުރުމުގައި ހުރި ގޮންޖެހުންތައް

ޢަމަލީ މައިދާނުގައި އަސާސީ ޙައްޤުތައް ފުރިހަމައަށް ޙިމާޔަތްކުރުމުގައި ގޮންޖެހުންތަކަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހެއެވެ. ޤާނޫނުއަސާސީން ކަށަވަރުކޮށްދޭ ޙައްޤުތަކާއި، ޢާންމު މަޞްލަޙަތާއި ރައްކާތެރިކަމާއި، އިސްލާމީ މަތިވެރި އުޞޫލުތަކާއި، އަދި އެހެން ފަރުދުންގެ ޙައްޤުތަކުގެ މެދުގައި ޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް އުފެދުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. އެހެންކަމުން، ޤާނޫނުއަސާސީގެ ޙިމާޔަތް އެންމެ އެދެވޭ ގޮތުގައި ލިބިގެންދާނީ ހަމައެކަނި ޤާނޫނުތަކުގައި ލިޔެވިފައިވާ ބަސްތަކަކުން ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، އެއީ މިނިވަން ޝަރުޢީ ނިޒާމަކާއި، ޒިންމާދާރު މުއައްސަސާތަކެއްގެ އިތުރުން، ޤާނޫނުގެ ވެރިކަމަށް އިޙްތިރާމްކުރުމުގެ މައްޗަށް ބިނާވެގެންވާ ކަމެކެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއސާސީއަކީ އިންސާނީ ކަރާމާތާއި ފަރުދީ މިނިވަންކަން ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި އެކުލަވައިލެވިފައިވާ ވަރުގަދަ ޤާނޫނީ ބިންގަލެކެވެ. ޤާނޫނުއަސާސީގައި މިފަދަ އަސާސީ ޙައްޤުތަކެއް ކަށަވަރުކޮށްދީފައިވުމުން ހާމަވަނީ، ޤާނޫނުގެ ވެރިކަމަށާއި ޢަދުލުއިންޞާފަށް ދިވެހި ދައުލަތުން ދޭ މަތިވެރި އަހައްމިއްޔަތުކަމެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މި ރައްކާތެރިކަމުގެ ޙަޤީޤީ ފައިދާ ރައްޔިތުންނަށް ލިބޭނީ އެކަންކަން ޢަމަލީގޮތުން ތަންފީޒުކުރެވިގެންނެވެ. އެހެންކަމުން، ޤާނޫނުއަސާސީން ލިބިދޭ ޙައްޤުތައް އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ރައްކާތެރިކުރެވޭކަން ކަށަވަރުކުރުމަށްޓަކައި، ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ މިނިވަންކަމާއި، އިންސާނީ ޙައްޤުތަކާ ގުޅޭ މުއައްސަސާތަކުގެ ދައުރާއި، ޤާނޫނީ ހޭލުންތެރިކަމުގެ އިތުރުން ދައުލަތުގެ ޖަވާބުދާރީވުން އިތުރަށް ހަރުދަނާކުރުމަކީ ކޮންމެހެން ލާޒިމު ކަމެކެވެ.