ގައުމެއްގެ ދަރަނި އަދާނުކުރެވި ބަނގުރޫޓުވުމުގެ ނުވަތަ ”ޑިފޯލްޓް“ ވުމުގެ ހާލަތަކަށް ދިއުމަކީ އެ ގައުމެއްގެ މުޅި މާލީ ނިޒާމު ހުއްޓުމަކަށް އައިސް، އާންމު ރައްޔިތުންގެ ދިރިއުޅުމަށް އޭގެ ސީދާ އަސަރު ކުރާނެ ކަމެކެވެ. ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވް ދަށްވެ، އަސާސީ ތަކެތި އެތެރެކުރުމަށް ދަތިވެ، ފައިސާގެ އަގު ވެއްޓުމަކީ މިފަދަ ނާޒުކު ހާލަތެއްގައި ކުރިމަތިވާނެ އެންމެ ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކެވެ. މީގެ ތިން އަހަރު ކުރިން، 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ފަހުކޮޅު ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިގުތިސާދު އޮތީ މިފަދަ ނުރައްކާތެރި ހާލަތެއްގެ ތުންފަތްމަތީގައެވެ.
ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރުން ވެރިކަމާ ހަވާލުވިއިރު ރާއްޖޭގެ ދަރަނި ދެމެހެއްޓެނިވި މިންގަނޑެއްގައި ނެތް ކަމަށާއި، ގައުމު ބަނގުރޫޓުވުމުގެ ނުރައްކާ އޮތް ކަމަށް، 2022 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު 23 ގައި ނެރުމަށް ތައްޔާރުކޮށްފައި އޮތް ރިޕޯޓަކުން ދައްކާފައިވާ ކަމަށާއި، ނަމަވެސް މާލީ ހަރުދަނާ ފިޔަވަޅުތަކާއެކު ގައުމު ބަނގުރޫޓުވިޔަ ނުދީ އިގުތިސާދު ހަމައަކަށް އަޅުއްވާފައިވާ ކަމަށް ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވިދާޅުވެއެވެ. އެމަނިކުފާނު ވެރިކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު ދައުލަތުގެ ދަރަނި 120 ބިލިއަން ރުފިޔާއަށް ވުރެ މައްޗަށް އަރާފައިވާ ކަމަށް ވެސް ރައީސް ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި އޭގެ ކުރީގެ ފަސް އަހަރު ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ބަޖެޓުން ހަރަދުކުރުމުގައާއި ސަޕްލިމެންޓަރީ ބަޖެޓު ހެދުމުގައި ގާނޫނުއަސާސީގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ހަމަތަކުން ބޭރުން އަމަލުކޮށްފައިވާ ކަމަށް ވެސް އެމަނިކުފާނު ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ.
ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު 17 އާ ހަމައަށް އައިއިރު ދައުލަތުގެ ޕަބްލިކް އެކައުންޓުން އޯވަޑްރޯކޮށްފައިވާ ނުވަތަ އިތުރަށް ނަގާފައިވާ ފައިސާގެ އަދަދު ވަނީ 8.4 ބިލިއަން ރުފިޔާއަށް އަރާފައެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން 2024 ވަނަ އަހަރުގެ އޭޕްރީލް މަހާ ހަމައަށް ދާއިރު ދިވެހިރާއްޖެ ބަނގުރޫޓުވެދާނެ ކަމަށް ބައިނަލްއަގުވާމީ މާލީ ހުރިހާ އިދާރާތަކަކުން ލަފާކޮށްފައި އޮތް ކަމަށް އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ހަމައެއާއެކު، 2023 ވަނަ އަހަރު ނިމުނުއިރު ރާއްޖޭގެ ރަސްމީ ރިޒާވް ވަނީ 590.5 މިލިއަން ޑޮލަރަށް ވެއްޓިފައެވެ. މިއީ އޭގެ ކުރީ އަހަރު 832.1 މިލިއަން ޑޮލަރުގައި ހުރި އަދަދެކެވެ. އޭޝިއަން ޑިވެލޮޕްމަންޓް ބޭންކް (އޭޑީބީ) ގެ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، 2023 ވަނަ އަހަރު ނިމުނުއިރު ރާއްޖޭގެ ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވް ވަނީ އެންމެ މަހެއްހާ ދުވަހުގެ އިމްޕޯޓަށް ފުދޭ މިންވަރަށް ދަށްވެފައެވެ.
އޭރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ މާލީ ހާލަތު އޮތް ނާޒުކު މިންވަރު ތަފާސްހިސާބުތަކުން ވަރަށް ސާފުކޮށް ފެންނަން އޮތެވެ. 2023 ވަނަ އަހަރު މުދަލާއި ހިދުމަތުގެ އަގުން ނަގާ ޓެކްސް (ޖީއެސްޓީ) ބޮޑުކުރުމާ ގުޅިގެން ދައުލަތުގެ އާމްދަނީއާއި ހިލޭ އެހީ 9.8 އިންސައްތަ އިތުރުވެ، ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތުން 29.9 އިންސައްތައަށް އެރި ނަމަވެސް، ދައުލަތުގެ ހަރަދުތައް ހުރީ އާމްދަނީއާ ނުބައްދަލު މިންވަރަކަށް އުފުލިފައެވެ. އެ އަހަރު ސަރުކާރުގެ ހަރަދުތައް 17.7 އިންސައްތަ އިތުރުވެ، ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތުން 44.0 އިންސައްތައަށް އެރިއެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ދައުލަތުގެ ކުންފުނިތަކަށް ކެޕިޓަލް ދިނުމަށާއި އިތުރު ހަރަދުތައް ހަމަޖެއްސުމަށް 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު މަހު ފާސްކުރި 6.5 ބިލިއަން ރުފިޔާގެ ސަޕްލިމެންޓަރީ ބަޖެޓު ވެސް ހިމެނެއެވެ.
މި ބޮޑު ހަރަދުގެ ސަބަބުން 2023 ވަނަ އަހަރު ބަޖެޓު ޑެފިސިޓް ވަނީ ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތުން 14.1 އިންސައްތައަށް ފުޅާވެފައެވެ. މިއީ ސަރުކާރުން ފުރަތަމަ ލަފާކުރި 13.8 އިންސައްތައަށް ވުރެ މަތީ އަދަދެއްގެ އިތުރުން، އޭގެ ކުރީ އަހަރާ އަޅައި ބަލާއިރު 39.0 އިންސައްތަ ބޮޑު ޑެފިސިޓެކެވެ. މި ޑެފިސިޓް ހަމަޖެއްސުމަށްޓަކައި 57.9 އިންސައްތަ ފައިސާ ހޯދާފައިވަނީ ބޭރުގެ ފަރާތްތަކުންނެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ހަންގޭރީގެ އެކްސްޕޯޓް-އިމްޕޯޓް ބޭންކް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑުން ބަޖެޓު ސަޕޯޓަށް ނެގި 50 މިލިއަން ޔޫރޯގެ ލޯނު ވެސް ހިމެނެއެވެ. ދުނިޔޭގެ ވިޔަފާރި ޖަމިއްޔާ (ވާލްޑް ޓްރޭޑް އޯގަނައިޒޭޝަން – ޑަބްލިއުޓީއޯ) ގެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، 2016 ވަނަ އަހަރު 16.5 ބިލިއަން ރުފިޔާގައި ހުރި ސަރުކާރުގެ ހަރަދު ވަނީ ހަތް އަހަރުގެ ތެރޭގައި 184 އިންސައްތަ އިތުރުވެ، 2023 ވަނަ އަހަރު 47.0 ބިލިއަން ރުފިޔާއަށް އަރާފައެވެ. އަދި އެ އަހަރު ނިމުނުއިރު ދައުލަތުގެ ދަރަނި ހުރީ ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތުން 123.6 އިންސައްތައިގައެވެ.
ދަރަނި ބޮޑުވުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، ލޯނުތަކުގެ އިންޓަރެސްޓް ދެއްކުމަށް ދައުލަތުން ކުރަންޖެހޭ ހަރަދު ވެސް ދިޔައީ އިންތިހާއަށް ބޮޑުވަމުންނެވެ. ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ނަގާފައިވާ ލޯނުތަކުގެ އިންޓަރެސްޓްގެ ގޮތުގައި ދައްކަންޖެހޭ އަދަދު ވަނީ ފަސް އަހަރުގެ ތެރޭގައި 1.4 ބިލިއަން ރުފިޔާއިން 2023 ވަނަ އަހަރު 4.2 ބިލިއަން ރުފިޔާއަށް އުފުލިފައެވެ. ދައުލަތަށް ލިބޭ ކޮންމެ 100 ރުފިޔާއަކުން 24 ރުފިޔާ ދަރަނި އަދާކުރުމަށް ހޭދަކުރަން ޖެހުނު ކަމަށާއި، އޭގެ ތެރެއިން 16 ރުފިޔާއަކީ ހަމައެކަނި އިންޓަރެސްޓް ފައިސާ ކަމަށް ވެސް ރައީސް ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ.
މި ނާޒުކު ހާލަތުން އިގުތިސާދު ސަލާމަތްކުރުމަށްޓަކައި އާ ސަރުކާރުން އެޅި އެންމެ މުހިންމު އެއް ފިޔަވަޅަކީ ދައުލަތުގެ ހަރަދުތައް ހަމަޖެއްސުމަށް މަރުކަޒީ ބޭންކު، މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ (އެމްއެމްއޭ) މެދުވެރިކޮށް ފައިސާ ޗާޕުކުރުން ނުވަތަ ”ޑެޓް މޮނެޓައިޒޭޝަން“ ހުއްޓާލުމެވެ. ފައިސާ ޗާޕުކުރުމަކީ ބާޒާރުގައި ދިވެހި ރުފިޔާ އިތުރުވެ، ބޭރު ފައިސާއަށް އޮންނަ ޑިމާންޑް ބޮޑުވެ، ތަކެތީގެ އަގު އުފުލުމަށް މެދުވެރިވާ މައިގަނޑު އެއް ސަބަބެވެ. 2020 ވަނަ އަހަރުގެ މާޗް މަހުން ފެށިގެން ސަރުކާރުގެ ބަޖެޓު ޑެފިސިޓް ފޫބެއްދުމަށް މަރުކަޒީ ބޭންކުން ފައިސާ ނެގުމުގެ ފުރުސަތު ދީފައި އޮތީ 2013 ވަނަ އަހަރުގެ ދައުލަތުގެ ހަރަދަށް ޒިންމާވުމުގެ ގާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ރ) އަދި (ބ) އަށް އަމަލުކުރުން ވަގުތީ ގޮތުން މެދުކަނޑާލައިގެންނެވެ.
2023 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު މަހު އާ ސަރުކާރުން ވެރިކަމާ ހަވާލުވުމަށްފަހު، އެ ގާނޫނުގެ މާއްދާތައް ސަސްޕެންޑްކޮށްފައި އޮތް އޮތުން ނިމުމަކަށް ގެނައުމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ހުށަހެޅިއެވެ. އަދި އެ ހުއްދައިގެ މުއްދަތު 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ނިޔަލަށް ހަމަވުމުން، އިތުރަށް މަރުކަޒީ ބޭންކުގެ ޕަބްލިކް ބޭންކް އެކައުންޓް އޯވަޑްރޯ ނުކުރާނެ ކަމަށް ފިނޭންސް މިނިސްޓަރު ޑރ. މުހައްމަދު ޝަފީގު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް އެންގެވި ކަމަށް އެޓޯލް ޓައިމްސްއިން ރިޕޯޓުކޮށްފައިވެއެވެ. 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެންބަރު 31 އަށް އެ މުއްދަތު ހަމަވުމާއެކު، ސަރުކާރުގެ ޑެފިސިޓް ހަމަޖެއްސުމަށް އެމްއެމްއޭއިން އެޑްވާންސް ނެގުން ވަނީ ރަސްމީކޮށް ނިމުމަކަށް އައިސްފައެވެ. އަދި އިގުތިސާދުގައި އިތުރުވެފައިވާ ފައިސާ މަދުކުރުމަށްޓަކައި މާލީ ސިޔާސަތުތައް ހަރުދަނާކުރުމަށް އެމްއެމްއޭއިން ވެސް ވަނީ އެއްބަސްވެފައެވެ.
ޕަބްލިކް އެކައުންޓް އޯވަޑްރޯކޮށްގެން ފައިސާ ޗާޕުކުރުން މުޅިން ހުއްޓާލައި، ހަމައެއާއެކު ބޭރުގެ ދަރަނިތައް ގަވާއިދުން އަދާކުރުމަކީ އިގުތިސާދީ ގޮތުން ކުރިމަތިވި ވަރަށް ބޮޑު ގޮންޖެހުމެއް ކަމަށް ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވިދާޅުވި ކަމަށް ދަ އެޑިޝަންގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް އިގުތިސާދަށް ކުރާ ނޭދެވޭ އަސަރުތަކުން ސަލާމަތްވުމަށްޓަކައި ފައިސާ ޗާޕުކުރުން ނިމުމަކަށް ގެންނަވާފައިވާ ކަމަށް އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި މި ފިޔަވަޅުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އިގުތިސާދަށް ހެޔޮ ބަދަލުތަކެއް އަންނަން ފަށާފައިވާ ކަމަށާއި، ކަޅު ބާޒާރުގައި ޑޮލަރަށް އޮތް ޑިމާންޑާއި ޑޮލަރުގެ ރޭޓު ދަށްވެ، ދިވެހި ރުފިޔާގެ އަގު ހިފެހެއްޓިފައިވާ ކަމަށް ވެސް ރައީސް ވިދާޅުވިއެވެ.
ފައިސާ ޗާޕުކުރުން ހުއްޓާލުމުގެ އިތުރުން، ދައުލަތުގެ މާލީ ބިންގާ ވަރުގަދަކުރުމަށްޓަކައި ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި އިގުތިސާދީ އިސްލާހީ ސިޔާސަތުތަކެއް ތަންފީޒުކުރުމަށް ސަރުކާރުން ވަނީ އިސްކަންދީފައެވެ. ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ކުރީގެ ސަރުކާރުތަކުން އިގުތިސާދަށް އިހުމާލުވެފައި އޮތް ނަމަވެސް، މި ސަރުކާރުން ވަނީ ހަރުދަނާ ސިޔާސަތުތަކެއް އެކުލަވާލައި ތަންފީޒުކޮށްފައެވެ. އެގޮތުން، ފާއިތުވި ފަސް އަހަރު ދުވަހު އެވްރެޖްކޮށް ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތުން 9 އިންސައްތައަށް ވުރެ މަތީގައި ހުރި ބަޖެޓު ޑެފިސިޓް، މިހާރު 9 އިންސައްތައަށް ވުރެ ދަށަށް ކުޑަކުރެވިފައިވާ ކަމަށް ރައީސް ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި ލޯނާއި އެހެނިހެން އިންވެސްޓްމަންޓްތަކުގެ އަދަދު 5.6 ބިލިއަން ރުފިޔާއަށް އަރާ ކަމަށް ވެސް އެމަނިކުފާނު ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ.
އިގުތިސާދީ ދަތިތަކުން އަރައިގަތުމަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން އަޅާފައިވާ މި ފިޔަވަޅުތަކަށް އިންޓަނޭޝަނަލް މަނިޓަރީ ފަންޑު (އައިއެމްއެފް) އިން ވެސް ވަނީ ތާރީފުކޮށްފައެވެ. އައިއެމްއެފުން ފާހަގަކޮށްފައިވާ މުހިންމު ފިޔަވަޅުތަކުގެ ތެރޭގައި ޕަބްލިކް އެކައުންޓް އޯވަޑްރޯކުރުން ހުއްޓާލުމާއި، އާސަންދަ ސިއްހީ ހިދުމަތުގެ ނިޒާމު އިސްލާހުކުރުމާއި، ދައުލަތުގެ ކުންފުނިތައް އިސްލާހުކުރުމުގެ އިތުރުން ސަބްސިޑީ ދޭ ނިޒާމު އަލުން ބައްޓަންކުރުން ހިމެނެއެވެ. ނަމަވެސް، ދުނިޔޭގެ ހަނގުރާމައިގެ ހާލަތްތަކާ ގުޅިގެން ރާއްޖޭގެ އިގުތިސާދު ހީނަރުވިޔަ ނުދީ ހިފެހެއްޓުމަށް ވަކި ހާއްސަ ނިންމުންތަކެއް ނިންމާފައިވާ ކަމެއް ރަސްމީ ލިޔެކިޔުންތަކުން ކަށަވަރުކުރެވިފައެއް ނުވެއެވެ.
މި އިސްލާހީ ފިޔަވަޅުތަކާއެކު ރާއްޖޭގެ ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވަށް ވެސް ވަނީ ބަދަލުތަކެއް އައިސްފައެވެ. އެމްއެމްއޭގެ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، 2025 ވަނަ އަހަރު ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވް ވަނީ އޭގެ ކުރީ އަހަރަށް ވުރެ 46.5 އިންސައްތަ އިތުރުވެ، 977.42 މިލިއަން ޑޮލަރަށް އަރާފައެވެ. އަދި 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ތިންވަނަ ކުއާޓަރުގައި ރިޒާވް 532.55 މިލިއަން ޑޮލަރުގައި ހުރުމަށްފަހު، މިދިޔަ އޮކްޓޫބަރު މަހު ވަނީ އޭގެ ކުރީ މަހަށް ވުރެ 9.6 އިންސައްތަ އިތުރުވެ، 583.93 މިލިއަން ޑޮލަރަށް އުފުލިފައެވެ. ނަމަވެސް މިއީ އޭގެ ކުރީ އަހަރުގެ އެ މަހާ އަޅައި ބަލާއިރު 32.0 އިންސައްތަ ދަށް އަދަދެކެވެ.
ދައުލަތުގެ ރިޒާވަށް މި އަހަރުގެ ތެރޭގައި ބާރުބޮޑުވި މައިގަނޑު ސަބަބަކީ ބޭރުގެ ބޮޑެތި ދަރަނިތަކެއް އެއްފަހަރާ އަދާކުރަން ޖެހުމެވެ. އޭޕްރީލް 27 ގައި ބޭއްވި ނޫސްވެރިންގެ ބައްދަލުވުމެއްގައި ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވިދާޅުވީ، އެންމެ 21 ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ސަރުކާރުން 924 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ދަރަނި ކާމިޔާބުކަމާއެކު އަދާކޮށްފައިވާ ކަމަށެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި އޭޕްރީލް 2 ގައި ދެއްކި 524 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ސުކޫކާއި، އޭޕްރީލް 23 ގައި އިންޑިއާއަށް އަދާކުރި 400 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ކަރަންސީ ސްވޮޕް ހިމެނޭ ކަމަށް އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. މި ދަރަނިތައް އަދާކޮށްފައިވަނީ ގައުމު ބަނގުރޫޓުވުމުގެ ނުރައްކަލަށް ވައްޓާނުލައި، ދައުލަތުގެ އިތުރު މުދަލެއް ރަހުނު ނުކޮށް އަދި ކުރިން ރަހުނުކޮށްފައިވާ އެއްވެސް މުދަލަކަށް އުނިކަމެއް ނާންނާނެ ގޮތަށް ކަމަށް ވެސް ރައީސް ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ.
މީގެ އިތުރުން، މޭ 11 ގައި ބޭއްވި ނޫސްވެރިންގެ ބައްދަލުވުމުގައި ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވަނީ ކުރީގެ ސަރުކާރުތަކުން ނަގާފައިވާ ދަރަނިތަކުގެ ތެރެއިން އެ ދުވަހަށް ދައްކަންޖެހުނު 50 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ދަރަންޏެއް ވެސް އަދާކޮށްފައިވާކަން އިއުލާންކުރައްވާފައެވެ. މިއާއެކު، ކުރީ ސަރުކާރުތަކުން ވާރުތަވި ދަރަނީގެ ތެރެއިން ޖުމުލަ 974 މިލިއަން ޑޮލަރު މި ސަރުކާރުން އޭރު އަދާކޮށްފައިވާ ކަމަށް ރައީސް ވިދާޅުވިއެވެ. ނަމަވެސް، ކުރީގެ ހުރިހާ ސަރުކާރުތަކަކަށް ވުރެ ގިނައިން ދަރަނި ދެއްކީ މި ސަރުކާރުން ކަމަށް ބުނާ ވާހަކަ ރަސްމީ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ކަށަވަރުކުރެވިފައެއް ނުވެއެވެ.
ބޭރުގެ ދަރަނިތަކުގެ އިތުރުން، އެތެރޭގެ ދަރަނިތަކާއި އަމިއްލަ ކުންފުނިތަކަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާ ހަލާސްކުރުމަށް ވެސް ސަރުކާރުން ވަނީ މަސައްކަތްތަކެއް ކޮށްފައެވެ. ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު މަހުން ފެށިގެން މި އަހަރުގެ އޭޕްރީލް 26 އާ ހަމައަށް، ރާއްޖޭގެ އެކި ވިޔަފާރިތަކަށް ދައްކަންޖެހި ނުދައްކާ ހުރި ބިލުތަކަށްވާ 3،300 މިލިއަން ރުފިޔާ ވަނީ ދައްކައި ހަލާސްކޮށްފައެވެ. އަދި އޭޕްރީލް މަހުގެ ބާކީ އޮތް ދުވަސްތަކުގައި އިތުރު 260 މިލިއަން ރުފިޔާ ދެއްކުމަށް ހަމަޖައްސާފައިވާ ކަމަށް ވެސް އޭޕްރީލް 27 ގައި އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވިއެވެ.
ބޮޑެތި ދަރަނިތަކެއް އަދާކުރި ނަމަވެސް، ދަރަނީގެ ފިއްތުންތައް އަދިވެސް މަތީ މިންވަރެއްގައި ހުރިކަން ވޯލްޑް ބޭންކުގެ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކައެވެ. ވޯލްޑް ބޭންކުން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، 2025 ވަނަ އަހަރު ދައުލަތުގެ ދަރަންޏާއި ދައުލަތުން ގެރެންޓީ ދީފައިވާ ދަރަނި ވަނީ ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތުން 129.7 އިންސައްތައަށް އަރާފައެވެ. 2025 ވަނަ އަހަރު ބޭރުގެ ދަރަނި އަދާކުރުމަށް 630 މިލިއަން ޑޮލަރު ބޭނުންވިއިރު، 2026 ވަނަ އަހަރު އެ އަދަދު 1.7 ބިލިއަން ޑޮލަރަށް އަރާނެ ކަމަށް ވަނީ ލަފާކޮށްފައެވެ. އޭޕްރީލް މަހު 500 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ސޮވެރިން ސުކޫކާއި 400 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ކަރަންސީ ސްވޮޕް އަދާކުރި ނަމަވެސް، މި އަހަރުގެ ބާކީ އޮތް ބައިގައި ބޭރުގެ ދަރަނި އަދާކުރުމަށް ގާތްގަނޑަކަށް 1.0 ބިލިއަން ޑޮލަރު ބޭނުންވާނެ ކަމަށް ވޯލްޑް ބޭންކުން ލަފާކުރެއެވެ.
ދަރަނި އަދާކުރުމާއި މާލީ ހާލަތަށް އައި މި ބަދަލުތައް އެންމެ ބޮޑަށް ސިފަވެގެން ދިޔައީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ކްރެޑިޓް ރޭޓިން އެޖެންސީތަކުން ރާއްޖެއަށް ދީފައިވާ ރޭޓިންތަކުންނެވެ. ކްރެޑިޓް ރޭޓިންއަކީ ގައުމަކުން ނަގާފައިވާ ދަރަނި އަނބުރާ ދެއްކުމުގެ ގާބިލުކަން ހުރި މިންވަރު ވަޒަންކޮށް، އިންވެސްޓަރުންނަށް އެ ގައުމެއްގެ މާލީ ހާލަތު އަންގައިދޭ މިންގަނޑެކެވެ. އިގުތިސާދީ ހާލަތު ދަށްވުމާ ގުޅިގެން، ފިޗް ރޭޓިންގްސްއިން ވަނީ 2024 ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓް 29 ގައި ރާއްޖޭގެ ރޭޓިން ”ސީސީ“ އަށް ދަށްކޮށްފައެވެ. އަދި 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ޖޫން 12 ގައި ވެސް އެ ރޭޓިން ”ސީސީ“ ގައި ދެމެހެއްޓިއެވެ. ނަމަވެސް، މި އަހަރުގެ ޖޫން 3 ގައި ފިޗް ރޭޓިންގްސްއިން ވަނީ ރާއްޖޭގެ ކްރެޑިޓް ރޭޓިން ”ސީސީސީ މައިނަސް“ އަށް މަތިކޮށްފައެވެ.
ހަމަ މިފަދައިން، މޫޑީސްއިން ވެސް ވަނީ ފާއިތުވި ތިން އަހަރު ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ ރޭޓިންއަށް މުހިންމު ބަދަލުތަކެއް ގެނެސްފައެވެ. 2024 ވަނަ އަހަރުގެ ސެޕްޓެންބަރު 11 ގައި މޫޑީސްއިން ރާއްޖޭގެ ރޭޓިން ”ސީއޭއޭ2“ އަށް ދަށްކޮށް، އިތުރަށް ދަށްކުރުމުގެ ރިވިއުއަކަށް ލިއެވެ. އެއަށްފަހު، 2024 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެންބަރު 3 ގައި އެ ރިވިއު ނިންމާލުމަށްފަހު، ”ނެގެޓިވް“ އައުޓްލުކްއަކާއެކު ރާއްޖޭގެ ރޭޓިން ”ސީއޭއޭ2“ ގައި ދެމެހެއްޓިއެވެ. އޭގެ ގާތްގަނޑަކަށް އަހަރެއްހާ ދުވަސް ފަހުން، 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު 27 ގައި މޫޑީސްއިން ވަނީ ”ސީއޭއޭ2“ ރޭޓިން ދަމަހައްޓައި، ރާއްޖޭގެ އައުޓްލުކް ”ނެގެޓިވް“ އިން ”ސްޓޭބަލް“ ނުވަތަ ހަމަޖެހޭ މިންގަނޑަކަށް ބަދަލުކޮށްފައެވެ.
މޫޑީސްއިން ރާއްޖޭގެ ރޭޓިންއަށް ގެނައި އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ހެޔޮ ބަދަލު އައީ އޮކްޓޫބަރު 8 ގައެވެ. އެ ދުވަހު މޫޑީސްއިން ވަނީ ރާއްޖޭގެ ދިގު މުއްދަތުގެ ލޯކަލް އަދި ބޭރު ފައިސާގެ އިޝުއާ ރޭޓިން އެއް ދަރަޖަ މަތިކޮށް، ”ސީއޭއޭ2“ އިން ”ސީއޭއޭ1“ އަށް އުފުލާލައި، ”ސްޓޭބަލް“ އައުޓްލުކް ދަމަހައްޓާފައެވެ. މިއީ 2016 ވަނަ އަހަރު މޫޑީސްއިން ރާއްޖެއަށް ރޭޓިން ދޭން ފެށި ފަހުން، ރާއްޖޭގެ ރޭޓިން މަތިކުރި ފުރަތަމަ ފަހަރެވެ. މޫޑީސްއިން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، ރޭޓިން ”ސީއޭއޭ1“ އަށް މަތިކުރީ ބޭރުގެ ބޮޑެތި ދަރަނިތައް އަދާކުރުމާއި ރީފައިނޭންސް ކުރުމުގެ ސަބަބުން ކުރު މުއްދަތުގައި ގައުމު ބަނގުރޫޓުވުމުގެ ނުރައްކާ ބޮޑުތަނުން ކުޑަވެފައިވާތީއެވެ. އަދި ބޭރު ފައިސާގެ ބަފަރުތައް ވަރުގަދަވުމާއި، ސޮވެރިން ޑިވެލޮޕްމަންޓް ފަންޑުގައި ރައްކާކޮށްފައިވާ ފައިސާއާއި، އެކުވެރި ގައުމުތަކުން ލިބެމުންދާ މާލީ އެހީތެރިކަން ވެސް މިކަމަށް ބާރުއަޅާ ކަމަށް އެ އިދާރާއިން ބުނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މާލީ ގޮތުންނާއި ބޭރު ފައިސާގެ ގޮތުން އަދި ސަރުކާރުގެ ލިކުއިޑިޓީއަށް އޮތް ނުރައްކާތައް ދެމިއޮތުމުން، ”ސީއޭއޭ1“ ރޭޓިންއަކީ އަދިވެސް ދަށް ރޭޓިންއެއް ކަމަށް މޫޑީސްއިން ވަނީ ފާހަގަކޮށްފައެވެ.




