ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ ތަޢުލީމަށް ބައިޤަރުނަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތެއްގައި ޚިދުމަތްކުރެއްވި ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢިލް މުޙައްމަދު އަވަހާރަވުމަކީ، ދިވެހި އިސްލާމީ އުއްމަތަށާއި ޢިލްމީ މައިދާނަށް ލިބިގެންދިޔަ ފޫނުބެދޭނެ ފަދަ ބޮޑު އުނިކަމެކެވެ. ދ. މީދޫއަށް އުފަން ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢިލް މުޙައްމަދަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަޢުލީމީ ތާރީޚުގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ފަދަ އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ޢިލްމީ ދަތުރުފުޅު އެންމެ ފުރަތަމަ ފެއްޓެވީ ފ. މަގޫދޫއިންނެވެ. އޭރުގެ ރާއްޖޭގެ ޙާލަތު އޮތްގޮތުން ރަށްރަށުގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމަކީ ވަރަށް ދަތި އުނދަގޫ ކަމަކަށް ވީނަމަވެސް، ޅަފަތުގައި ފެއްޓެވި ތަޢުލީމީ ދަތުރުފުޅުގައި އެމަނިކުފާނު ވަނީ ތަފާތު މޮޅު ކާމިޔާބީތަކެއް ހޯއްދަވާފައެވެ. މިގޮތުން ކިޔެވުމުގައި ހޯއްދެވި ފުރަތަމަ ކާމިޔާބީގެ ތެރެއިން، އިތުރަށް ކިޔަވައިދިނުމަށްޓަކައި މާލެއަށް ފޮނުވުނު ކުދިންގެ ތެރޭގައި އެމަނިކުފާނު ހިމެނިވަޑައިގަތެވެ. މާލެ ވަޑައިގެން އެމަނިކުފާނު ހުންނެވީ އޭރު އަތޮޅުތެރެއިން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމަށް އަންނަ ކުދިން ބޭތިއްބުމަށް ސަރުކާރުން ޤާއިމުކޮށްފައިވާ މަރުކަޒު ކަމަށްވާ ދާރުލް އިޤާމާގައެވެ. ދާރުލް އިޤާމާގައި ހުންނަވައިގެން ރާއްޖޭގެ އެންމެ ދުވަސްވީ އެއް ތަޢުލީމީ މުއައްސަސާ ކަމަށްވާ މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލުން އެމަނިކުފާނު ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ.

މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލުން ތަޢުލީމު ފުރިހަމަކުރެއްވުމަށްފަހު، އެމަނިކުފާނު ވަނީ ދިވެހި ދައުލަތަށް ޚިދުމަތްކުރައްވަން ފައްޓަވާފައެވެ. މިގޮތުން އެންމެ ފުރަތަމަ ވަޒީފާ އަދާކުރެއްވީ ސަރުކާރުގެ ވުޒާރަތުއް ތިޖާރާ ވައްތަންމީނުގައެވެ. މިއީ އޭރު ރާއްޖޭގެ އިޤުތިޞާދީ އަދި ވިޔަފާރީގެ ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމުގައި އެންމެ އިސްކޮށް ޙަރަކާތްތެރިވި ވުޒާރާއެވެ. ނަމަވެސް އެމަނިކުފާނުގެ ހިތްޕުޅުގައި ތަޢުލީމު ފޯރުކޮށްދެއްވުމަށާއި އުނގަންނައިދެއްވުމަށް އޮތް ލޯތްބެއްގެ ބޮޑުކަމުން، ސަރުކާރުގެ އިދާރީ ވަޒީފާއަކަށްވުރެ ބޮޑަށް މުދައްރިސެއްގެ ގޮތުގައި ޚިދުމަތްކުރެއްވުމަށް ޝައުޤުވެރިކަން ހުރީ ފާޅުވެފައެވެ. އެހެންކަމުން އެމަނިކުފާނު ވަނީ ރާއްޖޭގެ އެންމެ ބޮޑު ދެ ސްކޫލް ކަމަށްވާ މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލާއި އަމީނިއްޔާ ސްކޫލުގައި މުދައްރިސެއްގެ ގޮތުގައި ވަރަށް އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވާފައެވެ. މުދައްރިސެއްގެ ގޮތުގައި އެމަނިކުފާނު ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅަކީ މިއަދުވެސް ގިނަ ބަޔަކު ހަނދާންކުރާ، އެތައް ދަރިވަރުންނެއްގެ ޙަޔާތަށް ހެޔޮ ބަދަލުތަކެއް ގެނެސްދިން މަސައްކަތްޕުޅެކެވެ.

މަތީ ތަޢުލީމުގެ ދަތުރުފުޅާއި ބައިނަލްއަޤުވާމީ ތަޖުރިބާ

ރާއްޖޭގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށްފަހު، އިތުރަށް އުނގެނުމަށާއި މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް އެމަނިކުފާނުގެ ހިތްޕުޅުގައި ވަރުގަދަ ޝައުޤުވެރިކަމެއް އުފެދުނެވެ. އޭރުގެ ޙާލަތު ހުރިގޮތުން ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ގޮސް ކިޔެވުމަކީ މާލީ ގޮތުންނާއި އެހެނިހެން ގޮތްގޮތުންވެސް ވަރަށް ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހޭ ކަމެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެމަނިކުފާނު ވަނީ އަމިއްލަ މަސައްކަތްޕުޅުން ފައިސާ އެއްކުރައްވައިގެން، މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ވަޑައިގެންފައެވެ. އެންމެ ފުރަތަމަ ވަޑައިގަތީ އިންޑިއާގެ ޓެމިލްނާޑޫގައި ހުންނަ ޖާމިޔާ ދާރުއްސަލާމްއަށެވެ. އެ މުއައްސަސާއިން ޢަރަބި ބަހާއި އިސްލާމީ ޢިލްމުތަކުގެ އަސާސީ ބިންގާ އިތުރަށް ހަރުދަނާކުރެއްވުމަށްފަހު، އެމަނިކުފާނުގެ މިސްރާބު ބަދަލުކުރެއްވީ އިސްލާމީ އުއްމަތުގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް ތަޢުލީމީ މަރުކަޒު ކަމަށްވާ ސަޢުދީ ޢަރަބިއްޔާގެ މަދީނާ އިސްލާމިކް ޔުނިވަރސިޓީއަށެވެ.

މަދީނާ އިސްލާމިކް ޔުނިވަރސިޓީގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަކީ ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢިލް މުޙައްމަދަށް ލިބިވަޑައިގަތް ވަރަށް ބޮޑު ޝަރަފެކެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ މަދީނާގެ އިސްލާމިކް ޔުނިވަރސިޓީގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމުގެ ޝަރަފު ލިބިވަޑައިގަތް އެންމެ ފުރަތަމަ ދިވެހި ދަރިވަރެވެ. މިއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ ތަޢުލީމުގެ ތާރީޚުގައި ރަން އަކުރުން ލިޔެވިފައިވާނެ މުހިންމު ޙާދިސާއެކެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގައި އެމަނިކުފާނު ކިޔަވާ ވިދާޅުވީ ކުއްލިއަތުއް ދަޢުވާ ވަލް އުސޫލުއްދީންގައެވެ. މިއީ އިސްލާމްދީނުގެ ޢަޤީދާއާއި ދަޢުވަތުގެ ރޮނގުން އެންމެ މަތީ ފެންވަރުގެ ޢިލްމުވެރިން ބިނާކުރާ ފެކަލްޓީއެވެ. މީގެއިތުރުން، އުނގަންނައިދިނުމުގެ ދާއިރާއަށް އެމަނިކުފާނު ބަހައްޓަވާ ޚާއްޞަ އަހައްމިއްޔަތުކަމެއްގެ ސަބަބުން، ހަމަ އެ އަހަރު ޓީޗިންގ މެތަޑޮލޮޖީއިން އެ ޔުނިވަރސިޓީން އިތުރު ކޯހެއްވެސް ވަނީ ފުރިހަމަކުރައްވާފައެވެ. މީގެ ސަބަބުން އެމަނިކުފާނު ވެގެންދިޔައީ ހަމައެކަނި ދީނީ ޢިލްމުވެރިއަކަށް ނޫނެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ދީނީ ޢިލްމު އެހެން މީހުންނަށް ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ އެންމެ ޒަމާނީ އަދި އެންމެ ފުރިހަމަ އުކުޅުތައް ދެނެވަޑައިގަންނަވާ ކުޅަދާނަ މުދައްރިސަކަށްވެސް މެއެވެ.

ދަރިވަރުން ބިނާކުރެއްވުމާއި މަދަރްސާ ޠައިބާގެ ތާރީޚު

ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢިލް މުޙައްމަދަކީ ހަމައެކަނި އަމިއްލަފުޅު ޢިލްމީ ކުރިއެރުމަށް މަސައްކަތްކުރެއްވި ބޭފުޅެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެމަނިކުފާނު ވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އިސްލާމީ ޢިލްމު ފެތުރުމަށްޓަކައި އެހެން ދަރިވަރުންނަށް ފުރުޞަތުތައް ފަހިކޮށްދެއްވުމަށް ބުރަ މަސައްކަތްތަކެއް ކުރައްވާފައެވެ. އެގޮތުން ޝެއިޚްގެ އެހީތެރިކަމާއެކު ދިވެހި 100 އަށްވުރެ ގިނަ ދަރިވަރުންނަށް ޕާކިސްތާނުގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމުގެ ފުރުޞަތު ވަނީ ފަހިކޮށްދެއްވާފައެވެ. މިއީ އޭރުގެ ނިސްބަތުން ބަލާއިރު ވަރަށް ބޮޑު ޢަދަދެކެވެ. އަދި މިއަދު ރާއްޖޭގައި މަސައްކަތް ކުރައްވަމުންގެންދަވާ ދީނީ ގިނަ ޢިލްމުވެރިންނަކީ އެމަނިކުފާނުގެ މި އިސްނެންގެވުމުގެ ދަށުން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވި ބޭފުޅުންކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. މިއީ އެމަނިކުފާނު ދިވެހި އުއްމަތަށް ދޫކުރެއްވި ދެމިގެންވާ ހެޔޮ ޢަމަލެކެވެ.

މަދީނާ ޔުނިވަރސިޓީން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށްފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގެން، ދިވެހި ކުދިންނަށް ޢަރަބި ބަހުން އިސްލާމްދީން އުނގަންނައިދެއްވުމުގެ މަތިވެރި މަޤްޞަދުގައި އެމަނިކުފާނު ވަނީ މަދަރްސާއެއް އުފައްދަވާފައެވެ. ”މަދްރަސާ ޠައިބާ“ ގެ ނަމުގައި އުފެއްދެވި މި މަދަރުސާ ޤާއިމުކުރެއްވީ، ރާއްޖޭގެ މަޝްހޫރު ވިޔަފާރިވެރިޔާ ދިއްދޫ އިބްރާހީމް ކަލޭފާނުގެ ދީލަތި އެހީތެރިކަމާއެކުގައެވެ. މި މަދަރުސާ ހިންގަމުންދިޔައީ މާފަންނު މަސްޖިދު ޙަސަން ޢިއްޒުއްދީން (ޠައިބާ މިސްކިތް) މިހާރު ހުރި ބިމުގައެވެ. މި ސްކޫލް ވެގެންދިޔައީ މިއަދު ރާއްޖޭގައި ފެންނަން ތިބި ވަރަށް ގިނަ ޢަދަދެއްގެ ޢިލްމުވެރިންގެ އެންމެ ފުރަތަމަ ޢިލްމީ ހިޔާވަހިކަން ކަމުގައެވެ. މި މަދަރުސާއިން އުފެދިގެން އައި ދަރިވަރުން ވަނީ ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި އިސްލާމީ ނޫރު ފެތުރުމުގައި މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކޮށްފައެވެ.

ޝަރުޢީ ދާއިރާއަށް ކޮށްދެއްވި ޚިދުމަތާއި ފަނޑިޔާރުކަމުގެ ނަމޫނާ

ތަޢުލީމީ ދާއިރާގެ އިތުރުން ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢިލް މުޙައްމަދު ވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޝަރުޢީ ދާއިރާއަށްވެސް ވަރަށް ޝަރަފުވެރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވާފައެވެ. ގާޒީއެއްގެ ގޮތުގައި އެމަނިކުފާނު ކޯޓުގައި މަސައްކަތްކުރެއްވިއިރު، އެމަނިކުފާނު ފާހަގަކުރެވިފައިވަނީ ޢަދުލުވެރިކަމާއި އިންޞާފަށް ލޯބިކުރައްވާ، ތެދުވެރި ފަނޑިޔާރެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ފަނޑިޔާރުކަމުގެ ޙަޔާތްޕުޅުގައި ހިނގައިދިޔަ އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް ޙާދިސާއަކީ، އޭރު ކޯޓުގައި ހިނގަމުންދިޔަ މައްސަލައެއްގައި ދައުލަތާ އެއްކޮޅަށް ޙުކުމް ކުރެއްވުމަށް އެމަނިކުފާނަށް ކެރިވަޑައިނުގަތުމެވެ. އިންޞާފާއި ޚިލާފަށް އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ޙުކުމްކުރެއްވުމަކީ އެމަނިކުފާނުގެ ޒަމީރު ޤަބޫލުކުރެއްވި ކަމަކަށް ނުވުމާއެކު، އެކަމުގައި އޭރުގެ ޖަސްޓިސް މިނިސްޓަރާއި މަޝްވަރާކުރެއްވިއެވެ. އަދި އިންޞާފުން ބޭރުން ޙުކުމެއް ކުރެއްވުމަށްވުރެ މާތް الله އަށް ބިރުވެތިވެވަޑައިގަންނަވާކަމަށް ވިދާޅުވެ، އެ މަޤާމުން އަމިއްލަފުޅަށް ވަކިވެވަޑައިގަތެވެ. މިއީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި ފަނޑިޔާރުންގެ ކިބައިގައި ހުންނަންޖެހޭ އަމާނާތްތެރިކަމާއި ތަޤުވާވެރިކަމުގެ އެންމެ މަތިވެރި އެއް ނަމޫނާއެވެ.

ޢިލްމީ ތަރިކައާއި ފޮތްތަކުގެ މުހިންމުކަން

ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢިލް މުޙައްމަދަކީ ގަލަންކޮޅު ހިންގަވާ، ދިވެހި ބަހުން އިސްލާމީ ޢިލްމު ފެތުރުއްވުމަށް ގިނަގުނަ މަސައްކަތްތަކެއް ކުރެއްވި މުޞައްނިފެކެވެ. އެމަނިކުފާނު ވަނީ މިހާތަނަށް 40 ފޮތް ޝާއިޢުކުރައްވާފައެވެ. މި ފޮތްތަކުގެ ތެރޭގައި ޢަޤީދާއާއި، ފިޤުހާއި، ސިޔަރަތާއި އަދި އިސްލާމީ އަޚުލާޤިއްޔާތާ ގުޅޭ މުހިންމު ފޮތްތައް ހިމެނެއެވެ. މީގެއިތުރުން، އެމަނިކުފާނު ގެންދެވީ މަދީނާގެ ފަޙުދު ރަސްގެފާނު މުޞްޙަފް ޗާޕުޚާނާއިން ޝާއިޢުކޮށްފައިވާ ޤުރުއާން ތަފްސީރު ފޮތެއްކަމުގައިވާ ”އައް ތަފްސީރު މުޔައްސަރު“ ގެ ދިވެހި ތަރުޖަމާ ލިޔުއްވުމުގެ މަތިވެރި މަސައްކަތްޕުޅު ކުރައްވަމުންނެވެ. މިއީ ދިވެހި ބަހުން ޤުރުއާނުގެ މާނައާއި ތަފްސީރު އުނގެނުމަށް ބޭނުންވާ ފަރާތްތަކަށް ލިބިގެންދާނެ ވަރަށް އަގުހުރި ޚަޒާނާއެކެވެ. މި މަސައްކަތުގެ ތެރެއިން އޭގެ 22 ފޮތެއްގެ މުރާޖަޢާވެސް ނިންމަވައި، ދެބައިކުޅަ އެއްބައި ފޮތް ޗާޕުކުރުމުގެ ހުއްދަ އިސްލާމިކް މިނިސްޓްރީން މިހާރުވަނީ ދެއްވާފައެވެ. މިއީ އެމަނިކުފާނުގެ ޢިލްމީ ޚިދުމަތުގެ ފުރިހަމަކަމާއި އިތުބާރު ބޮޑުކަން އަންގައިދޭ ކަމެކެވެ.

ޢިލްމު ފެތުރުއްވުމުގައި ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢިލް މުޙައްމަދު ވަނީ ބައި ޤަރުނަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތެއްގައި ޚިދުމަތް ކުރައްވާފައެވެ. މި ދިގު މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އެމަނިކުފާނު ކޮށްދެއްވާފައިވާ އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކުގެ އަގުވަޒަންކުރުމުގެ ގޮތުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަތީ ތަޢުލީމުގެ މަރުކަޒަކުން އެރުވި އެންމެ ފުރަތަމަ އޮނަރަރީ ޑޮކްޓަރޭޓްގެ ޝަރަފު ވަނީ އެމަނިކުފާނަށް އަރުވާފައެވެ. މިއީ އެމަނިކުފާނުގެ ޢިލްމީ ޤާބިލުކަމާއި، ދިވެހި މުޖުތަމަޢަށް ކޮށްދެއްވާފައިވާ ޚިދުމަތްތަކަށް ދިވެހި ދައުލަތާއި މުއައްސަސާތަކުން ދެއްވާފައިވާ އެންމެ މަތީ ދަރަޖައިގެ އިޙްތިރާމާއި ޤަދަރެވެ.

ފަހު ވަގުތުކޮޅާއި އުންމަތަށް ދޫކުރެއްވި ފިލާވަޅުތައް

ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢިލް މުޙައްމަދުގެ ޙަޔާތްޕުޅަކީ ހެޔޮ ޢަމަލުތަކުން ފުރިގެންވާ ޙަޔާތްޕުޅެކެވެ. އެމަނިކުފާނު އަވަހާރަވިއިރުވެސް ގެންދެވީ އިސްލާމީ އުއްމަތަށް ފައިދާހުރި ބޮޑު މަޝްރޫޢެއްގައި ޢަމަލީގޮތުން ޙަރަކާތްތެރިވެވަޑައިގަންނަވަމުންނެވެ. އެގޮތުން އެމަނިކުފާނު އަވަހާރަވިއިރު ގެންދެވީ ހުޅުމާލޭގައި އަމިއްލަފުޅު އިސްނެންގެވުމަށް މިސްކިތެއް ބިނާކުރައްވަމުންނެވެ. މިސްކިތް ބިނާކުރުމަކީ އިސްލާމްދީނުގައި އެންމެ ދަރުމަހުރި، އަދި މީހާ މަރުވުމަށްފަހުގައިވެސް އޭގެ ސަވާބާއި ދަރުމަ މެދުކެނޑުމެއްނެތި ލިބެމުންދާނެ ޞަދަޤާތެކެވެ.

އެމަނިކުފާނުގެ މުޅި ޙަޔާތްޕުޅުން ދިވެހިންނަށް ދަސްކޮށްދެއްވީ އިޚްލާޞްތެރިކަމާއެކު ޢިލްމު އުނގެނުމާއި، އުނގަންނައިދިނުމާއި، ދައުލަތަށް ޚިދުމަތްކުރުމުގައި ތެދުވެރިވުމާއި، އަދި އަމިއްލަ އެދުމަށްވުރެ ދީނާއި ޤައުމުގެ މަޞްލަޙަތު އިސްކުރުމުގެ މުހިންމުކަމެވެ. އެމަނިކުފާނު ލިޔުއްވާފައިވާ ފޮތްތަކާއި، ބިނާކުރެއްވި ދަރިވަރުންނާއި، އަދި ޤާއިމުކުރެއްވި ބިނާތަކަކީ އެމަނިކުފާނުގެ ހަނދާންތައް ދިވެހި ތާރީޚުގައި އަބަދަށްޓަކައި ދެމެހެއްޓުމަށް މަގުފަހިކޮށްދޭނެ ދިރިހުރި ހެކިތަކެކެވެ.